انواع قارچ گانودرما؛ از ریشی قرمز تا گونه‌های جنگل‌های ایران

گانودرما در بازار ایران بیشتر با نام «قارچ ریشی» یا «لینگژی» شناخته می‌شود. این قارچ سفت، چوبی و براق است و به‌جای بشقاب غذا، در چای، پودر و کپسول دیده می‌شود. اما گانودرما فقط یک قارچ نیست. این نام به یک جنس بزرگ تعلق دارد که گونه‌های دارویی، گونه‌های بی‌مصرف و حتی آفت‌های جدی درختان را در خود دارد.

در این راهنما انواع قارچ گانودرما را از سه زاویه مرور می‌کنیم: ظاهر، رنگ و گونه علمی. بعد سراغ گونه‌هایی می‌رویم که در جنگل‌های ایران پیدا شده‌اند و شکل‌هایی که در بازار فروخته می‌شوند.

انواع قارچ گانودرما؛ سه روش دسته‌بندی

انواع قارچ گانودرما را معمولاً به سه روش دسته‌بندی می‌کنند. روش اول ظاهر کلاهک است: براق مثل لاک یا مات مثل سنگ. روش دوم رنگ است که از طب سنتی چین آمده است. روش سوم گونه علمی است که امروز با بررسی DNA تعیین می‌شود و از همه دقیق‌تر است.

«قارچ گانودرما چیست» پرسشی است که پیش از هر دسته‌بندی باید جواب روشنی داشته باشد. گانودرما جنسی از قارچ‌های چوب‌زی است؛ یعنی روی تنه درخت زنده، کنده یا ریشه‌های پوسیده رشد می‌کند. نامش از دو واژه یونانی به معنای «درخشش» و «پوست» ساخته شده و به سطح براق بسیاری از گونه‌ها اشاره دارد.

تعداد دقیق گونه‌ها هنوز محل بحث است. در بازنگری بزرگی که سال ۲۰۲۲ در مجله Studies in Mycology منتشر شد، پژوهشگران ۲۷۸ گونه را در کل خانواده گانودرماها (Ganodermataceae) پذیرفتند. همین پژوهش ۱۶ گونه تازه گانودرما هم معرفی کرد. در مقابل، معلوم شد برخی نام‌های قدیمی فقط نام دیگری برای یک گونه شناخته‌شده‌اند.

گانودرمای براق و گانودرمای مات

قارچ‌شناسان گانودرماها را بر اساس سطح کلاهک به دو گروه بزرگ تقسیم می‌کنند. این ساده‌ترین نشانه‌ای است که با چشم هم دیده می‌شود.

• گروه براق (لاکی): سطح کلاهک انگار لاک یا واکس خورده و زیر نور می‌درخشد. لوسیدوم، لینگژی، سیننسه، تسوگه و رزیناسئوم در این گروه‌اند. بیشتر گانودرماهای دارویی بازار هم از همین گروه هستند.
• گروه مات: پوسته رویی خشک و کدر است و رنگ قهوه‌ای یا خاکستری دارد. گاهی هم با گرد قهوه‌ای اسپورها پوشیده می‌شود. آپلاناتوم و ادسپرسوم نمونه‌های شناخته‌شده این گروه‌اند و قارچ‌شناسان آن را زیرجنس الفوینگیا (Elfvingia) می‌نامند.

این تقسیم‌بندی فقط نقطه شروع است. چند گونه براق آن‌قدر شبیه هم‌اند که حتی متخصص هم بدون آزمایش DNA نمی‌تواند با اطمینان جدایشان کند.

دسته‌بندی سنتی گانودرما بر اساس رنگ

در متن‌های کهن طب سنتی چین، لینگژی را بر اساس رنگ به شش نوع تقسیم کرده‌اند: قرمز، سیاه، آبی یا سبز، سفید، زرد و ارغوانی. در آن نظام، هر رنگ به یکی از اندام‌های بدن نسبت داده می‌شد؛ مثلاً قرمز به قلب و سیاه به کلیه.

این دسته‌بندی سنتی است، نه علمی. یک گونه ممکن است بسته به سن، نور و محل رشد، رنگ‌های متفاوتی بگیرد. دو گونه کاملاً جدا هم ممکن است هم‌رنگ باشند. در بازار امروز تقریباً فقط دو رنگ دیده می‌شود:

• گانودرمای قرمز: معمولاً همان لینگژی پرورشی شرق آسیا است که اغلب با نام لوسیدوم فروخته می‌شود.
• گانودرمای سیاه یا ارغوانی: معمولاً به گونه سیننسه نسبت داده می‌شود. در چین به آن «زیژی» (Zizhi) می‌گویند.

اگر فروشنده‌ای فقط رنگ را دلیل برتری محصولش بداند، این ادعا پشتوانه ندارد. نام علمی کامل و بخش استفاده‌شده قارچ، اطلاعات مهم‌تری به شما می‌دهد.

معروف‌ترین گونه‌های گانودرما

در میان انواع قارچ گانودرما، گونه‌های زیر بیشترین نام را در کتاب‌ها، پژوهش‌ها و بازار دارند. برخی دارویی‌اند، برخی فقط در جنگل اهمیت دارند و یکی از آن‌ها آفت مهم کشاورزی است.

گانودرما لوسیدوم (Ganoderma lucidum)

لوسیدوم معروف‌ترین نام این جنس است و روی بسیاری از بسته‌های ریشی دیده می‌شود. این گونه را نخستین بار از انگلستان توصیف کردند و لوسیدوم واقعی بیشتر در اروپا روی درختان پهن‌برگ رشد می‌کند. کلاهکش قرمز قهوه‌ای و براق است. سطح زیر کلاهک، یعنی جایی که منافذ ریز خروج اسپور قرار دارند، سفید تا کرم دیده می‌شود. مشکل اینجاست که سال‌ها هر گانودرمای براق و قرمزی را لوسیدوم نامیدند.

گانودرما لینگژی (Ganoderma lingzhi)

لینگژی همان ریشی قرمزی است که در شرق آسیا پرورش می‌دهند. سال‌ها آن را لوسیدوم می‌دانستند، اما بررسی‌های DNA نشان داد گونه‌ای جداست. پژوهشگران چینی در سال ۲۰۱۲ نام لینگژی را برایش پیشنهاد دادند.

بحث نام‌گذاری هنوز تمام نشده است. مقاله‌ای که سال ۲۰۲۳ در مجله Journal of Fungi منتشر شد، نام درست را گانودرما سیچوانِنسه (G. sichuanense) دانست. اما یک نکته مورد توافق همه است: ریشی پرورشی شرق آسیا با لوسیدوم اروپایی یکی نیست.

سطح زیر کلاهک لینگژی در قارچ رسیده زرد تا کاهی است و در بافت داخلی‌اش نوارهای تیره دیده می‌شود. مطالعه‌ای در آلمان در سال ۲۰۱۶ هم نشان داد عصاره لینگژی تری‌ترپن‌های بسیار بیشتری از لوسیدوم واقعی دارد. تری‌ترپن‌ها ترکیبات تلخ این قارچ‌اند و طعم تلخ لینگژی هم از آن‌ها می‌آید.

گانودرما سیننسه (Ganoderma sinense)

سیننسه یا «لینگژی ارغوانی» کلاهکی براق با رنگ قهوه‌ای تیره تا سیاه دارد. در فارماکوپه چین، یعنی کتاب رسمی داروهای این کشور، سیننسه و لوسیدوم دو منبع رسمی لینگژی‌اند. محصولی که با نام گانودرمای سیاه عرضه می‌شود، اغلب به این گونه نسبت داده می‌شود.

گانودرما تسوگه (Ganoderma tsugae)

تسوگه ظاهری شبیه لوسیدوم دارد، اما بیشتر روی سوزنی‌برگ‌ها و به‌ویژه درخت تسوگا رشد می‌کند. نامش هم از همین درخت گرفته شده است. بافت داخلی‌اش سفید است و بیشتر در آمریکای شمالی دیده می‌شود. جالب اینکه در ایران آن را در جنگل‌های راش هم پیدا کرده‌اند.

گانودرما آپلاناتوم (Ganoderma applanatum)

آپلاناتوم معروف‌ترین گانودرمای مات است و به «قارچ هنرمند» شهرت دارد. سطح زیرینش سفید است و با خراشیدن، رد قهوه‌ای ماندگاری می‌گیرد. برای همین روی آن نقاشی و حکاکی می‌کنند. این قارچ چندساله است و هر سال یک لایه تازه منافذ به آن اضافه می‌شود. آپلاناتوم در تنه درختان پهن‌برگ پوسیدگی سفید ایجاد می‌کند و خوراکی نیست.

گانودرما رزیناسئوم (Ganoderma resinaceum)

رزیناسئوم گونه‌ای براق و بزرگ است که بیشتر پای تنه بلوط و درختان پهن‌برگ دیگر رشد می‌کند. جدا کردن آن از لوسیدوم حتی در بررسی‌های DNA هم سخت است. در ایران، نمونه‌ای که سال‌ها لوسیدوم شناخته می‌شد، بعدها رزیناسئوم از آب درآمد.

گانودرما ادسپرسوم (Ganoderma adspersum)

ادسپرسوم گانودرمای مات و درشتی است که روی درختان پهن‌برگ رشد می‌کند. گزارش‌های قدیمی ایران آن را با نام گانودرما اوستراله (G. australe) ثبت کرده بودند. اما اوستراله فقط در نیمکره جنوبی پیدا می‌شود و نام درست نمونه‌های ایرانی، ادسپرسوم است.

گانودرما بونیننس (Ganoderma boninense)

بونیننس روی دیگر سکه است. این گونه عامل «پوسیدگی پایه تنه» در نخل روغنی است و در مزارع جنوب شرق آسیا خسارت سنگینی می‌زند. بونیننس یادآوری خوبی است که بیشتر گانودرماها در طبیعت، تجزیه‌کننده چوب‌اند، نه مکمل غذایی.

مقایسه گونه‌های گانودرما در یک جدول

گونه‌های گانودرما در ایران

ایران هم سهم خودش را از انواع قارچ گانودرما دارد، به‌ویژه در جنگل‌های هیرکانی شمال. در پژوهشی که سال ۲۰۰۷ در مجله Mycotaxon منتشر شد، هفت گونه گانودرما از ایران گزارش شد. نمونه‌ها از گیلان، مازندران و گلستان تا خوزستان و جزیره کیش جمع‌آوری شده بودند.

بررسی‌های دقیق‌تر بعدی برخی از این نام‌ها را اصلاح کردند. طبق مرور جامع گونه‌های گانودرمای ایران که سال ۲۰۲۴ منتشر شد، در منابع مختلف ۹ گونه از ایران گزارش شده است. اما بررسی‌های جدید ظاهری و DNA فقط این پنج گونه را تأیید کرده‌اند:

• لوسیدوم: بیشتر در گیلان؛ یک نمونه حتی روی کاج تدا پیدا شد که میزبان تازه‌ای برای آن است.
• رزیناسئوم: از جمله در خوزستان و روی میزبان‌هایی که پیش‌تر گزارش نشده بودند.
• تسوگه: در جنگل‌های راش، برخلاف تصور رایج که آن را فقط گونه سوزنی‌برگان می‌داند.
• آپلاناتوم: در چند استان شمالی و جنوبی، اما در گیلان کم دیده می‌شود.
• ادسپرسوم: در سراسر جنگل‌های هیرکانی و بیشتر در گیلان.

دو گونه دیگر، یعنی G. manoutchehrii که از رامسر توصیف شده بود و G. kosteri، در جست‌وجوهای میدانی جدید دوباره پیدا نشدند. گونه‌ای هم که از کیش و خوزستان با نام G. colossus ثبت شده بود، حالا در جنس دیگری به نام Tomophagus قرار گرفته است.

این گونه‌ها بیشتر روی درختان پهن‌برگ رشد می‌کنند و برخی برای درختان جنگلی بیماری‌زا هستند. پس دیدن یک گانودرما روی درختی در شمال کشور، لزوماً به معنای پیدا کردن «ریشی دارویی» نیست.

انواع قارچ گانودرما در بازار

وقتی برای خرید سراغ گانودرما می‌روید، «نوع» فقط به گونه مربوط نیست. بخشی از قارچ که استفاده شده و روش فرآوری هم محصول را تعیین می‌کند:

• کلاهک خشک یا ورقه‌ای: همان اندام بارده، یعنی بخشی از قارچ که بیرون از چوب رشد می‌کند. معمولاً برای دم‌کرده یا جوشانده استفاده می‌شود و طعمش تلخ است.
• پودر کلاهک: کلاهک آسیاب‌شده که در کپسول، قهوه و چای ترکیبی دیده می‌شود. درصد واقعی قارچ در محصولات ترکیبی همیشه روی بسته نمی‌آید.
• عصاره: ترکیبات قارچ با آب داغ یا الکل جدا و غلیظ می‌شود. عصاره آبی بیشتر پلی‌ساکاریدها (قندهای زنجیره‌ای) را دارد و عصاره الکلی بیشتر تری‌ترپن‌ها را.
• پودر اسپور: هاگ‌های بسیار ریز قارچ که دیواره سختی دارند. در محصولات «اسپور شکسته‌دیواره»، تولیدکننده این دیواره را می‌شکند.
• میسلیوم: رشته‌های ریشه‌مانند قارچ که اغلب روی غلات پرورش می‌یابد. ممکن است بخشی از وزن محصول، خود بستر غلات باشد.
• گانودرمای گوزنی: شکلی شاخه‌شاخه و بدون کلاهک که بیشتر در هوای کم‌تهویه و پر از دی‌اکسید کربن شکل می‌گیرد. این شکل، گونه جداگانه‌ای نیست.

یادتان باشد ماده و محصول یکی نیستند. حتی اگر گونه درست باشد، کیفیت محصول به بخش استفاده‌شده، روش عصاره‌گیری و پاک بودن آن از آلودگی بستگی دارد.

چطور نوع گانودرما را تشخیص دهیم؟

برای شناخت اولیه، این نشانه‌ها را به ترتیب بررسی کنید:

1. سطح کلاهک: براق و لاکی است یا مات و کدر؟
2. رنگ سطح زیرین: سفید، کرم یا زرد؟ در آپلاناتوم، خراش قهوه‌ای روی آن می‌ماند.
3. رنگ بافت داخلی: سفید است یا قهوه‌ای؟ نوار تیره دارد یا نه؟
4. میزبان: روی درخت پهن‌برگ رشد کرده، سوزنی‌برگ یا نخل؟
5. محل جغرافیایی: اروپا، شرق آسیا، آمریکای شمالی یا جنگل‌های ایران؟

این نشانه‌ها فقط گروه کلی را نشان می‌دهند و تشخیص قطعی گونه به آزمایش DNA نیاز دارد. برای محصول آماده، بسته باید نام علمی کامل، بخش استفاده‌شده و نوع عصاره را بنویسد. اگر فقط نوشته «گانودرمای قرمز اصل»، اطلاعات کافی در دست ندارید.

پیش از مصرف هر نوع گانودرما بدانید

هیچ نوع گانودرمایی جایگزین درمان پزشکی نیست. طبق صفحه قارچ ریشی در پایگاه طب تلفیقی مرکز سرطان مموریال اسلون کترینگ، این نکته‌ها را جدی بگیرید:

• ریشی ممکن است خطر خون‌ریزی را بیشتر کند. اگر داروی رقیق‌کننده خون مثل وارفارین مصرف می‌کنید، پیش از مصرف با پزشک مشورت کنید.
• ریشی ممکن است پاسخ ایمنی بدن را تقویت کند. برای همین، مصرف آن همراه داروهای سرکوب‌کننده ایمنی (مثل داروهای پس از پیوند عضو) شاید بی‌خطر نباشد.
• عارضه‌هایی مثل تهوع، بی‌خوابی، خشکی دهان، یبوست، خارش و سرگیجه گزارش شده است.
• چند مورد آسیب کبدی پس از مصرف پودر ریشی گزارش شده که یکی از آن‌ها به مرگ انجامید.

درباره ایمنی مصرف در بارداری، شیردهی و کودکی اطلاعات کافی وجود ندارد. در این شرایط بدون نظر پزشک مصرف نکنید. گانودرمای وحشی را هم بدون تشخیص کارشناس نچینید و مصرف نکنید.

پرسش‌های رایج درباره انواع قارچ گانودرما

گانودرمای قرمز بهتر است یا سیاه؟

مقایسه معتبری که برتری یکی را نشان دهد در دست نیست. گانودرمای قرمز بیشتر مطالعه شده و سیننسه هم در فارماکوپه چین منبع رسمی است. کیفیت به گونه واقعی، بخش استفاده‌شده و روش فرآوری بستگی دارد، نه فقط به رنگ.

آیا انواع گانودرما خوراکی هستند؟

گانودرماها سفت، چوبی و تلخ‌اند و مثل قارچ دکمه‌ای پخته نمی‌شوند. گونه‌های دارویی را معمولاً به شکل دم‌کرده، جوشانده، پودر یا عصاره مصرف می‌کنند. گونه‌هایی مثل آپلاناتوم و بونیننس هم کاربرد خوراکی ندارند.

فرق گانودرما، ریشی و لینگژی چیست؟

گانودرما نام علمی جنس است. ریشی نام ژاپنی و لینگژی نام چینی همان قارچ دارویی قرمز است. پس ریشی و لینگژی دو نام محلی برای بخشی از انواع گانودرما هستند، نه همه آن‌ها.

گانودرمای جنگل‌های شمال ایران را می‌شود مصرف کرد؟

توصیه نمی‌شود. در جنگل‌های شمال چند گونه شبیه به هم رشد می‌کنند که برخی بیماری‌زای درختان‌اند و سابقه مصرف دارویی ندارند. تشخیص گونه بدون آزمایش ممکن نیست و قارچ وحشی ممکن است آلودگی هم جذب کرده باشد.

جمع‌بندی

انواع قارچ گانودرما بسیار بیشتر از «قرمز» و «سیاه» بازار است. برخی گونه‌ها مثل لینگژی و سیننسه سابقه طولانی در طب سنتی شرق آسیا دارند. برخی دیگر مثل آپلاناتوم و بونیننس فقط در طبیعت و کشاورزی اهمیت دارند. در ایران هم پنج گونه با بررسی‌های جدید تأیید شده است. اگر قصد خرید دارید، به‌جای رنگ، نام علمی، بخش استفاده‌شده و منبع محصول را بررسی کنید.