چرا افراد مبتلا به دیابت دچار گزگز پا و بی‌حسی انگشتان می‌شوند؟

سوزن سوزن شدن انگشتان پا، سوزش کف پا در شب یا حسی شبیه راه رفتن روی پنبه، برای خیلی از افراد مبتلا به دیابت آشناست. این علائم معمولاً نشانه «نوروپاتی دیابتی» هستند. نوروپاتی دیابتی یعنی آسیب عصب‌ها به خاطر بالا ماندن قند خون در طول سال‌ها. طبق اعلام انجمن دیابت آمریکا، نوروپاتی شایع‌ترین عارضه طولانی‌مدت دیابت است و تا حدود نیمی از افراد مبتلا به دیابت در طول عمرشان به آن دچار می‌شوند.

نوروپاتی دیابتی اگر زود شناخته شود، قابل پیشگیری و کنترل است. در این مقاله توضیح می‌دهیم قند خون بالا چطور به عصب‌ها آسیب می‌زند، علائم نوروپاتی چطور پیش می‌رود، چه بیماری‌های دیگری علائم مشابه دارند و برای سالم ماندن پاها چه باید کرد.

نکته مهم: بی‌حسی پا از درد پا خطرناک‌تر است. پایی که درد را حس نمی‌کند، زخم، تاول یا سنگریزه داخل کفش را هم حس نمی‌کند. به همین دلیل، بی‌حسی پا راه را برای زخم پای دیابتی باز می‌کند.

قند خون بالا چطور به عصب‌ها آسیب می‌زند؟

عصب‌های دست و پا، به‌خصوص رشته‌های بلندی که از نخاع تا نوک انگشتان پا کشیده شده‌اند، برای سالم ماندن به خون‌رسانی خوب نیاز دارند. قند خون بالا در طول سال‌ها از چند راه به این عصب‌ها آسیب می‌زند:

• آسیب مستقیم قند به عصب: قند اضافه در سلول‌های عصبی به موادی تبدیل می‌شود که به ساختار عصب آسیب می‌زنند. قند همچنین به پروتئین‌های عصب و رگ‌ها می‌چسبد و کار آن‌ها را مختل می‌کند.
• التهاب و فرسودگی: قند بالا التهاب را در بدن بیشتر می‌کند. این التهاب پوشش محافظ دور عصب و خود رشته عصب را کم‌کم فرسوده می‌کند.
• آسیب رگ‌های ریز: دیواره رگ‌های بسیار ریزی که به عصب‌ها خون می‌رسانند ضخیم می‌شود و عصب خون و اکسیژن کافی نمی‌گیرد.
• عوامل تشدیدکننده: فشار خون بالا، چربی خون بالا، سیگار و الکل احتمال آسیب عصب را بیشتر می‌کنند.

بلندترین عصب‌های بدن زودتر از بقیه آسیب می‌بینند. به همین دلیل علائم نوروپاتی تقریباً همیشه از نوک انگشتان پا شروع می‌شود و کم‌کم بالا می‌آید. وقتی بی‌حسی پا به حدود زانو می‌رسد، معمولاً نوک انگشتان دست هم درگیر می‌شود. پزشکان به این الگو «جوراب و دستکش» می‌گویند.

علائم نوروپاتی دیابتی در طول زمان

شایع‌ترین نوع نوروپاتی دیابتی هر دو پا را به یک شکل درگیر می‌کند و معمولاً آرام و در طول چند سال پیش می‌رود:

1. مرحله اول، گزگز و سوزش: سوزن سوزن شدن، سوزش یا حس برق‌گرفتگی در انگشتان و کف پا. این علائم معمولاً شب‌ها و موقع استراحت بدتر می‌شوند. بعضی افراد حتی تماس ملافه با پا را دردناک می‌دانند.
2. مرحله دوم، کم شدن حس: بی‌حسی، کرختی، حس راه رفتن روی پنبه یا جوراب کلفت و کم شدن حس گرما و درد. در این مرحله ممکن است درد کمتر شود و فرد به اشتباه فکر کند حالش بهتر شده است؛ در حالی که کم شدن درد نشانه آسیب بیشتر عصب است.
3. مرحله سوم، به‌هم خوردن تعادل و تغییر شکل پا: فرد جای پایش را کمتر حس می‌کند و تعادلش به هم می‌خورد. ضعیف شدن عضلات کوچک پا هم باعث کج شدن انگشتان و فشار نامناسب روی کف پا می‌شود.
4. مرحله چهارم، زخم و عفونت: پوست خشک و ترک‌خورده، زخم‌هایی که درد ندارند و عفونت‌هایی که دیر تشخیص داده می‌شوند.

دیابت به عصب‌های دیگر هم آسیب می‌زند

دیابت فقط عصب‌های حسی پا را درگیر نمی‌کند. گاهی عصب‌هایی که کار قلب، معده، مثانه و تعریق را کنترل می‌کنند هم آسیب می‌بینند. آسیب این عصب‌ها می‌تواند باعث سرگیجه موقع بلند شدن، زود سیر شدن، یبوست یا اسهال، اختلال نعوظ و تعریق غیرعادی شود. گاهی هم یک عصب به‌تنهایی و ناگهانی آسیب می‌بیند؛ مثلاً پلک می‌افتد یا درد شدیدی در ران ایجاد می‌شود. افراد مبتلا به دیابت بیشتر دچار «سندرم تونل کارپ» هم می‌شوند. در این سندرم، عصب در مچ دست تحت فشار قرار می‌گیرد و سه انگشت اول دست گزگز می‌کنند.

چه کسانی بیشتر در معرض نوروپاتی هستند؟

• کسانی که سال‌های بیشتری از شروع دیابتشان گذشته است
• کسانی که هموگلوبین A1c (میانگین قند سه ماه اخیر) آن‌ها مدام بالاست یا قندشان زیاد بالا و پایین می‌رود
• افراد قدبلند؛ چون عصب‌های پای آن‌ها بلندتر است
• افرادی که چاقی، فشار خون بالا یا چربی خون بالا دارند
• افراد سیگاری و کسانی که الکل مصرف می‌کنند
• کسانی که عوارض دیگر دیابت، مثل آسیب چشم یا کلیه، را هم دارند

نوروپاتی گاهی حتی قبل از تشخیص دیابت، در مرحله «پیش‌دیابت» شروع می‌شود. برای همین، اگر بدون سابقه دیابت دچار گزگز پا شده‌اید، آزمایش قند خون ناشتا و هموگلوبین A1c یکی از اولین آزمایش‌هایی است که پزشک درخواست می‌کند.

آیا هر گزگزی در فرد دیابتی از دیابت است؟

نه. انجمن دیابت آمریکا تأکید می‌کند که قبل از قطعی شدن تشخیص نوروپاتی دیابتی، علت‌های دیگر گزگز باید کنار گذاشته شوند. بعضی از این علت‌ها کاملاً درمان‌پذیرند:

پیگیری چندساله افرادی که سال‌ها متفورمین مصرف کرده بودند، نشان داد متفورمین می‌تواند باعث کمبود ویتامین B12 شود. انجمن دیابت آمریکا به همین دلیل توصیه می‌کند سطح ویتامین B12 در کسانی که مدت طولانی متفورمین می‌خورند، هر چند وقت یک بار اندازه‌گیری شود؛ به‌خصوص اگر گزگز و بی‌حسی دارند. کمبود ویتامین B12 به‌راحتی درمان می‌شود، اما اگر نادیده گرفته شود، می‌تواند آسیب دائمی به عصب بزند.

نوروپاتی دیابتی چطور تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص نوروپاتی بیشتر با گفت‌وگو و معاینه انجام می‌شود و معمولاً به آزمایش‌های پیچیده نیازی ندارد. طبق توصیه انجمن دیابت آمریکا، معاینه عصب‌های پا در دیابت نوع ۲ از همان زمان تشخیص دیابت، و در دیابت نوع ۱ از پنج سال بعد از تشخیص، باید شروع شود و دست‌کم سالی یک بار تکرار شود. بررسی‌های رایج این‌ها هستند:

• تست با نخ مخصوص: پزشک یک نخ نایلونی نازک را روی چند نقطه کف پا فشار می‌دهد. اگر فشار نخ را حس نکنید، یعنی پای شما در برابر زخم محافظت کافی ندارد.
• تست دیاپازون: پزشک با یک ابزار لرزان بررسی می‌کند که لرزش را در انگشت شست پا حس می‌کنید یا نه.
• بررسی حس سوزن، حس گرما و سرما و رفلکس مچ پا
• معاینه کامل پا: پوست، ناخن‌ها، تغییر شکل پا، نبض‌های پا و حتی کفشی که می‌پوشید.
• آزمایش خون: هموگلوبین A1c، ویتامین B12، تیروئید و کلیه.
• نوار عصب و عضله: وقتی علائم غیرعادی است، فقط در یک طرف بدن است، سریع پیش رفته یا با ضعف شدید همراه است.

اگر علائمتان غیرعادی است یا ضعف عضلانی هم دارید، معاینه توسط یک دکتر مغز و اعصاب برای نوار عصب و کنار گذاشتن بیماری‌های دیگر عصبی لازم است.

قبل از ویزیت این‌ها را آماده کنید

آخرین نتیجه هموگلوبین A1c، فهرست همه داروهایی که مصرف می‌کنید و یادداشتی از زمان شروع گزگز، جای دقیق آن و ساعت‌هایی که بدتر می‌شود، معاینه را دقیق‌تر می‌کند. کفشی را هم که بیشتر روزها می‌پوشید با خودتان ببرید؛ پزشک از روی محل ساییدگی کفش می‌فهمد کدام قسمت پا فشار بیشتری تحمل می‌کند.

چهار ستون درمان

۱. کنترل دقیق قند خون

هیچ دارویی نمی‌تواند عصب آسیب‌دیده را کاملاً ترمیم کند، اما کنترل قند خون می‌تواند جلوی پیشرفت آسیب را بگیرد یا آن را کند کند. یک پژوهش بزرگ روی افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ نشان داد کنترل دقیق قند خون، احتمال نوروپاتی را حدود ۶۰ درصد کم می‌کند. در دیابت نوع ۲، کنترل قند به‌تنهایی اثر کمتری دارد و کنترل هم‌زمان وزن، فشار خون و چربی خون اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. تنظیم این برنامه، تنظیم داروها و پیگیری هموگلوبین A1c معمولاً کار دکتر غدد است.

۲. کنترل درد عصبی

وقتی سوزش و درد پا خواب و زندگی روزمره را به هم می‌زند، پزشک ممکن است بعضی داروهای ضدتشنج یا ضدافسردگی را تجویز کند که روی درد عصبی اثر دارند. این داروها برای آرام کردن درد عصب تجویز می‌شوند، نه به خاطر افسردگی یا تشنج. انتخاب دارو و مقدار آن را پزشک با توجه به سن، بیماری‌های دیگر و وضعیت کلیه تعیین می‌کند. مسکن‌های معمولی روی درد عصبی اثر چندانی ندارند و مصرف خودسرانه آن‌ها، به‌خصوص در کسانی که بیماری کلیه دارند، می‌تواند خطرناک باشد.

۳. کنترل عوامل خطر دیگر

ترک سیگار، کنار گذاشتن الکل، کنترل فشار و چربی خون و تحرک منظم، همه به سلامت عصب‌ها و رگ‌ها کمک می‌کنند. چون این عوامل به هم ربط دارند، خیلی از بیماران از پیگیری منظم با یک دکتر متخصص داخلی سود می‌برند که همه این موارد را با هم مدیریت می‌کند.

۴. ورزش و تغذیه

پیاده‌روی، دوچرخه ثابت و شنا، بدن را نسبت به انسولین حساس‌تر می‌کنند و خون‌رسانی دست و پا را بهتر می‌کنند. تمرین‌های ساده تعادلی هم احتمال زمین خوردن را در کسانی که جای پایشان را کمتر حس می‌کنند کم می‌کند. از نظر غذایی، رژیمی با سبزی، حبوبات و غلات سبوس‌دار و کم کردن قند و نوشیدنی‌های شیرین، هم قند را بهتر کنترل می‌کند و هم به کاهش وزن کمک می‌کند.

پرسش‌های رایج

نوروپاتی دیابتی خوب می‌شود؟

آسیب‌های پیشرفته عصب معمولاً کاملاً برنمی‌گردند. اما با کنترل قند و عوامل خطر، می‌شود جلوی پیشرفت نوروپاتی را گرفت و درد را به‌خوبی کنترل کرد. در مراحل اول، بهتر شدن نسبی علائم ممکن است.

کسی که پایش بی‌حس است می‌تواند پیاده‌روی کند؟

بله، تحرک برای کنترل قند و سلامت رگ‌ها مفید است. فقط کفش مناسب بپوشید، بعد از ورزش پاهایتان را نگاه کنید و اگر زخم باز دارید، نوع ورزش را با پزشک هماهنگ کنید.

مکمل‌ها برای درمان نوروپاتی اثر دارند؟

اگر آزمایش نشان دهد ویتامین B12 کم است، جبران آن لازم و مؤثر است. اما بیشتر مکمل‌هایی که با عنوان «تقویت اعصاب» تبلیغ می‌شوند، شواهد علمی کافی یا قطعی ندارند. قبل از خوردن هر مکملی با پزشک مشورت کنید.

چه زمانی فوراً به پزشک مراجعه کنید؟

• زخم، تاول یا ترکی دارید که در چند روز خوب نمی‌شود.
• پا قرمز، ورم‌کرده یا گرم است یا از آن ترشح می‌آید.
• پوست پا کبود یا سیاه شده است.
• کل پا ناگهان ورم کرده و گرم شده، حتی اگر درد نداشته باشد.
• پا ناگهان ضعیف شده، پنجه پا می‌افتد یا بی‌حسی به‌سرعت پخش می‌شود.

پیدا کردن تیم درمان در شهر خودتان

مراقبت از نوروپاتی دیابتی معمولاً کار یک پزشک نیست. متخصص غدد، متخصص داخلی، متخصص مغز و اعصاب و گاهی جراح عروق باید با هم همکاری کنند. دکتریاب پزشکان هر یک از این رشته‌ها را بر اساس شهر فهرست کرده است و می‌توانید فهرست‌ها را بر اساس محبوب‌ترین و پربازدیدترین پزشکان مرتب کنید.

یک دقیقه هر شب: چک‌لیست مراقبت از پا

طبق راهنمای گروه بین‌المللی دیابت، یاد گرفتن مراقبت از پا یکی از مؤثرترین راه‌های پیشگیری از زخم پای دیابتی است. این کارها را هر روز انجام دهید:

• کف پا و لای انگشتان را با دقت نگاه کنید. اگر خم شدن برایتان سخت است، از آینه یا کمک یکی از اعضای خانواده استفاده کنید.
• پاها را با آب ولرم بشویید و گرمی آب را با آرنج یا دماسنج امتحان کنید، نه با پای بی‌حس.
• لای انگشتان را کاملاً خشک کنید و روی پوست خشک کرم مرطوب‌کننده بزنید، اما نه لای انگشتان.
• هیچ‌وقت پابرهنه راه نروید، حتی در خانه.
• قبل از پوشیدن کفش، داخل آن را با دست بگردید.
• کفش راحت، پهن و اندازه بپوشید و جوراب نخی بدون درز فشارنده انتخاب کنید.
• ناخن‌ها را صاف کوتاه کنید و میخچه یا پینه را خودتان نتراشید.
• کیسه آب گرم، بخاری یا وسایل گرمایشی را مستقیم روی پا نگذارید.

بسیاری از قطع عضوهای ناشی از دیابت با یک زخم کوچک و بی‌درد شروع می‌شوند. زخمی که به‌موقع دیده و درمان شود، معمولاً بدون عارضه خوب می‌شود. پس نگاه کردن هر روزه به پاها را به اندازه اندازه‌گیری قند خون جدی بگیرید و در هر ویزیت از پزشک بخواهید پاهای شما را هم معاینه کند.

سلب مسئولیت پزشکی: این مقاله فقط جنبه آموزشی دارد و جای معاینه، تشخیص و درمان پزشک را نمی‌گیرد. داروهای خود را بدون مشورت پزشک تغییر ندهید.